Protozooze su bolesti uzrokovane protozoama, helmintoze — bolesti uzrokovane helmintima, a artropodoze su bolesti uzrokovane artropodama. Za svaku bolest iz jedne grupe se mogu unaprijed znati izvjesne opšte karakteristike, zbog toga što sve vrste parazita iz jedne grupe imaju slične biološke i morfološke karakteristike značajne za njihovo patološko djelovanje.

Paraziti uzrokuju različita oštećenja tkiva i podstiču organizam domaćina na stvaranje odbrane protiv njih. Uginuća su češća kod protozoarnih bolesti, zato što je kod njih tok obično akutan (babezioza, kokcidioza i dr.). Međutim, nekada i kod pojedinih helmintoza, tok može biti akutan, kada ugine veoma veliki broj životinja (npr. metiljavost). Tokom pojedinih godina odbacuju se ogromne količine konfiskata (jetre, pluća) zbog metiljavosti, ehinokokoze i plućne strongilidoze.

Dijagnostika parazitskih bolesti

Dijagnoza parazitskih bolesti za života životinja se postavlja kliničkim dijagnostičkim postupkom, a na leševima uginulih ili prinudno zaklanih životinja patološko-anatomskim pregledom. Klinička dijagnostika se obavlja opštim i specijalnim metodama kliničkog pregleda. Opšte metode (uzimanje trijasa, adspekcija, auskultacija, palpacija i perkusija) su korisne u slučajevima kada bolest ima karakteristične, patognomonične simptome. Međutim, broj parazitskih bolesti koje se ispoljavaju specifičnim simptomima je mali. Zbog toga se koriste specijalne dijagnostičke metode.

Specijalne metode kliničkog pregleda mogu biti: indirektne i direktne. Indirektne dijagnostičke metode su: otkrivanje specifičnih antitijela (testovi RVK, pasivna hemaglutinacija, precipitacija, flokulacija, ELISA i indirektna imunofluorescencija).

Direktne dijagnostičke metode imaju veliki praktični značaj u dijagnostici parazitskih bolesti, zbog činjenice da se zasnivaju na nalazu samih uzročnika, parazita, u bilo kom razvojnom obliku. Zavisno od materijala u kome se paraziti ili njihovi razvojni oblici ispituju, direktne metode se dijele na: koprološke (pregled izmeta), hematološke (pregled krvi), urološke (pregled mokraće) i dermatološke (pregled kože). Koprološke metode se najviše koriste za dijagnostiku helmintoza, zbog toga što je najveći broj helminata lokalizovan u digestivnom kanalu i organima koji sa njim komuniciraju, tako da se izmetom životinja eliminišu njihova jaja ili larvice u spoljnu sredinu. Ove metode se koriste i za otkrivanje protozoa i artropoda lokalizovanih u tim organima. Metode hematološke dijagnostike se koriste za otkrivanje protozoa ili mikrofilarija koje su lokalizovane ili u krvnim ćelijama ili u krvnoj plazmi. Dermatološkim dijagnostičkim metodama otkrivaju se ektoparaziti. U novije vrijeme, sve se više koriste molekularne metode dijagnostike, koje se baziraju na okrivanju parazita umnožavanjem — polimerizacijom specifične DNK sekvence parazita (PCR — reakcija polimerizacije DNK lanca).

Putevi infekcije protozoama mogu biti različiti. Izvjesne vrste protozoa inficiraju životinju unošenjem hrane ili vode u kojima se nalaze infektivni oblici parazita. Neke vrste protozoa inficiraju zdravu životinju ubodom hematofagnog artropoda, koji je već ranije sisao krv bolesne životinje.

Vrlo važna osobina protozoa, koja daje karakter cijelom toku bolesti, je njihova moć razmnožavanja u prijemčivom domaćinu. Unijeti infektivni oblici jedne vrste protozoa se razmnožavaju u organizmu velikom brzinom, bilo prostom diobom, bilo šizogonijom. Na taj način se u organizmu za kratko vrijeme obrazuje ogroman broj parazita, što može imati za posljedicu brzu pojavu bolesti. Ako je napadnuti organizam neotporan, dolazi do veoma brzog razmnožavanja parazita i ispoljavanja simptoma bolesti. Tok najvećeg broja protozoarnih bolesti je akutan i praćen je burnim simptomima. Akutni tok bolesti se u velikom procentu završava uginućem životinje.

Klasa Sarcodina (Rhizopoda)

Predstavnici ove klase se u adultnom stanju kreću pomoću pseudopoda. To su najčešće slobodnoživeći organizmi, a mali broj su paraziti. Uglavnom naseljavaju morske ekosisteme, mada se nerijetko srijeću i u slatkim vodama. Najpoznatiji predstavnici ove klase su amebe (rod Entamoeba; vrsta: Entamoeba dysenteriae, koja parazitira u digestivnom traktu ljudi).

Klasa Flagellata

Familija Monadidae

Histomonas meleagridis ima 1–6 bičića, a parazitira na sluzokoži debelog crijeva živine. Putem krvi može da dospije u jetru i da izazove promjene slične apscesu. Promjene se vide na površini u vidu ispupčenih žućkastih polja. Ova bolest se naziva histomonijaza. Karakterističan simptom je modra glava kod živine.

Familija Trypanosomidae, koje imaju samo jedan bič. U svom razvoju imaju jedan specijalni razvojni oblik poznat kao "Lajšmanijevo tjelašce". Ovo tjelašce je okruglog oblika i nema bič.

Rod Leishmania

Leishmania donovani uzrokuje kala-azar, visceralnu lajšmaniozu kod čovjeka, pasa, rjeđe kod mačke. Najčešće obole djeca, a prenosioci su Phlebotominae (nevidi). Kada flebotomus sisa krv oboljele životinje ili čovjeka, sa krvlju unosi Lajšmanijevo tjelašce, od koga se u njihovom digestivnom traktu razvija leptomonas koji odlazi u pljuvačnu žlijezdu flebotomusa. Prilikom uboda, flebotomus ubacuje u krv zdravog čovjeka ili životinje i leptomonase. Oni bivaju fagocitovani od okolnih makrofaga u kojima se preobražavaju u Lajšmanijeva tjelašca. Iz tih ćelija mogu da dospiju u krv, a odatle u slezinu, jetru, kostnu srž, gdje se intenzivno razmnožavaju. Posljedica je hipertrofija tih organa.

Leishmania tropica izaziva kožnu lajšmaniozu. Nastanjuje se u potkožnom tkivu otkrivenih djelova tijela. Vrste ovog roda izazivaju lajšmaniozu ljudi i životinja.

Rod Trypanosoma

Najčešće su vretenastog ili srpastog oblika. Veličina im se kreće od 15 do 90 μm. Trypanosoma equiperdum je uzročnik bolesti poznate kao "Durina" koja se manifestuje otokom polnih organa. Prenosi se direktnim polnim putem.

Klasa Sporozoa

Kod sporozoa, infektivni oblik je sporozoit. Ova klasa se dijeli u dvije podklase: Coccidiomorpha i Gregarina. Podklasa Coccidiomorpha se dijeli u dva reda: Coccidia i Adeleida.

Red Coccidia

Podred Eimeridea

Ovaj podred se dijeli na više familija, od kojih je značajna samo familija Eimeridae koja se dijeli na dvije podfamilije: Isosporinae i Eimerinae. Isospora tenella je veoma opasna za mlade piliće. Parazitira u epitelnim ćelijama cekuma kod pilića i izaziva cekalnu kokcidiozu. Cekumi zaraženih jedinki su crni i krvavi, veći i malo naduveni. Eimeria necatrix živi u crijevu mladih pilića, a oboljeli organizmi su jako iznureni i imaju dijareju. Eimeria acervulina parazitira u tankim crijevima kokoši i u njima pravi karakteristična udubljenja.

Podred Haemosporidiidea

Ovaj podred obuhvata kokcidije kod kojih se šizogonija i stvaranje gametocita obavlja u pravom domaćinu, tj. kičmenjaku, a stvaranje gameta i ostalih oblika sporogoničnog razvića u prelaznom domaćinu — hematofagnom artropodu. Ovaj podred se dijeli u dvije familije: Plasmodidae i Haemoproteidae. U familiju Plasmodidae su svrstani uzročnici malarije čovjeka koji parazitiraju u eritrocitima. Uzročnici su: Plasmodium vivax i Plasmodium malariae.

Podred Piroplasmidea

Ovaj podred obuhvata kokcidije kod kojih se, isto kao kod hemosporida, jedan dio razvića odvija u pravom domaćinu, a drugi u prelaznom domaćinu, krpelju. Prenosioci ovog parazita su krpelji iz roda Boophilus (Margaropus) i Rhipicephalus. Ovaj podred se dijeli na dvije familije: Babesidae i Theileridae.

Helminthes — vermes (crvi)

Najveći broj parazitskih bolesti u našoj zemlji izazvaju helminti. Pojedine vrste helminata su dugačke i po nekoliko metara (neke vrste cestoda), dok druge vrste jedva dostižu dužinu od nekoliko milimetara (neke vrste nematoda i trematoda). Najčešće su endoparaziti. Najveći broj vrsta helminata inficira životinje unošenjem kontaminirane hrane i vode, ali je moguća infekcija i preko kože — artropodama. Inficirane životinje eliminišu iz organizma jaja ili larvice helminata, koji u tom stadijumu još nisu sposobni da neposredno inficiraju prijemčive domaćine. Da bi eliminisani oblici parazita postali infektivni za prijemčive životinje, moraju da obave jedan dio svoga razvoja slobodno u spoljnoj sredini ili u jednom ili dva prelazna domaćina. Ovaj period može trajati od nekoliko dana do nekoliko mjeseci. Međutim, nekada tok može biti akutan, kada ugine veoma veliki broj životinja, kao što je to kod metiljavosti. Pored toga, odbacuju se ogromne količine konfiskata (jetre, pluća) zbog metiljavosti, ehinokokoze i plućne strongiloze.

Helminti su višećelijski organizmi kod kojih je došlo do diferenciranja pojedinih organa. Imaju bilateralnu simetriju i tjelesni omotač — kutikulu. Kutikula može biti veoma čvrsta i naoružana različitim tvorevinama. Ispod kutikule se nalazi vezivnotkivni sloj, a ispod njega je sloj mišića. On se sastoji iz uzdužnih i cirkularnih mišićnih slojeva, a mogu postojati i kosi — različito raspoređeni. U unutrašnjosti se nalaze organi. Kod nekih vrsta je unutrašnjost tijela ispunjena vezivnim tkivom, dok kod drugih postoji tjelesna šupljina — celom. Neki nemaju digestivne organe, jer se hrane putem osmoze, preko porozne kutikule. To su većinom paraziti tankog crijeva i ono za njih predstavlja najbolju sredinu. Veoma često su hermafroditi i ista jedinka ima i muške i ženske polne organe. Kod crva postoje začeci nervnog sistema koji je u obliku prstena, ali nemaju krvotok. Veličina tijela helminata je različita i kreće se od 2 mm do 12 m. Hrane se različito. One vrste koje nemaju digestivni trakt, apsorbuju hranljive materije cijelom površinom tijela, dok kod onih kod kojih postoji digestivni trakt hrana dospijeva u njihovo crijevo kroz usni otvor, a nesvareni dio se izlučuje iz organizma parazita kroz analni otvor, tj. kloaku ili preko usta, ukoliko analni otvor ne postoji.

Klasifikacija helminata — crva

Helminti su svrstani u dva kola: Plathelmintes i Nemathelmintes.

Plathelmintes su pljosnati crvi čije je tijelo spljošteno, a tjelesna duplja ne postoji. Uglavnom su hermafroditi (klasa Trematoda, Cestoda i dr.), što znači da imaju i muške i ženske polne organe.

Nemathelmintes su valjkasti crvi sa valjkastim tijelom i kod njih postoji tjelesna duplja Polovi su odvojeni, a seksualni dimorfizam je jasno izražen.

Klasa Cestoda

Ova klasa obuhvata pljosnate crve čije je tijelo podijeljeno u člančiće. Njihova veličina se kreće od 5 mm do 12 m. Svaki od ovih člančića predstavlja jednu cjelinu. Prvi dio nazivamo skoleks (odgovara glavi) i može biti različite veličine. Može da bude loptast ili trouglast, a na njemu se nalaze organi za pričvršćivanje. Iza skoleksa se nastavljaju vrat i tijelo (strobila). Skoleks je prednji dio sa pijavkama koje mogu biti izdužene ili cirkularne, sa mišićnim vlaknima i koje služe za pričvršćivanje. Kod nekih pantljičara, pijavke su "naoružane" trnićima ili kukicama poređanim u više vijenaca. Kod nekih cestoda, pijavke su u obliku uzdužnih jamica ili pukotina i nazivaju se botridijama. Na prednjem dijelu skoleksa se može naći i posebna tvorevina — rostrum koji može biti različitog oblika: okrugao, u obliku kvadrata i sl. Rostrum je naoružan trnićima, odnosno kukicama koje su hitinske i tamnosmeđe boje. Broj kukica na rostrumu može biti 8 do 10, pa i nekoliko stotina. Od kaudalne ivice vrata formiraju se proglotide i to je germinativna zona. U toku 24 časa, proglotide mogu da formiraju tijelo dužine 8–10 cm. Trup — strobila se sastoji iz proglotida. Proglotis — člančić predstavlja jednu cjelinu. Digestivne organe nemaju, dok posjeduju muške i ženske polne organe (hermafroditi su). Ekskretorni organi izlučuju metabolite kroz foramen caudale. Neki od metabolita izazivaju hemolizu i druge teške posljedice po domaćina. Neki djeluju na centralni nervni sistem, a neki su toksični. Jaje ima tri opne, a zadnja se naziva embriofora. Kada embrionirano jaje dospije u crijevo, opna jajeta se razlaže i embrion prolazi kroz zid crijeva. Tada se razvija larveni oblik koji je infektivan i ima skoleks sa pijavicama. Postoje dva tipa larvenih oblika cestoda: vezikularni i avezikularni (pseudocistični tip). Kod vezikularnog tipa larvi Echinococcus polymorphus, nalazi se tečnost koja je pod pritiskom. Imaju i jaku opnu — kutikulu. Sa unutrašnje strane kutikule nalazi se fina membrana — membrana germinativa koja stvara sekundarne vezikule — vesiculae proligere. Sa unutrašnje strane ovih vezikula formiraju se skoleksi. Oni su veoma mali, dok je cista velika. U 1 ml hidatidnog pijeska nalazi se 400 000 skoleksa. Kod larvenog oblika Cysticercus-a postoji samo jedan skoleks, a zid je providan tako da se skoleks može vidjeti, dok je vezikula dobro razvijena. Kod larvenog oblika Multiceps-a postoji membrana germinativa od koje se formira više skoleksa. U njoj se nalazi tečnost, a vezikula je dobro razvijena. Kod avezikularnih larvenih oblika, unutar omotača se nalazi samo larva (bez tečnosti).

Slika 4. Cestoda Taenia solium — odrasli crv http://pathmicro.med.sc.edu/parasitology/tae7.jpg

Slika 6. Nematoda Ascaris suum — odrasli crvi http://cal.vet.upenn.edu/projects/parasit06/ paraav/labs/lab_4.htm

Bolesti prouzrokovane artropodama

Parazitske bolesti prouzrokovane artropodama su prvenstveno ektoparazitoze i ovi paraziti se uglavnom nalaze u koži životinja ili na njenoj površini. Dok su pojedine vrste artropoda jedva vidljive golim okom, ili ih moramo posmatrati pod lupom, veličina drugih dostiže 2–3 cm i više. Najveći broj vrsta artropoda su povremeni paraziti i napadaju domaćina samo povremeno — kada od njega uzimaju hranu. Ostalo vrijeme provode neparazitski u spoljnoj sredini. Artropodi (zglavkari) imaju bilateralnu simetriju, kod nekih je tijelo segmentirano, a kod svih su noge člankovite. Spoljašnji tjelesni omotač se sastoji od jednog hitinskog sloja. Usni organi se sastoje iz više djelova i obično su podešeni za: drobljenje, sisanje, srkanje, bodenje i dr. Od čula imaju: oči koje mogu biti proste, složene, zakržljale, a kod pojedinih vrsta i potpuno odsutne, organe koji imaju funkciju čula mirisa i taktilne organe (antene) za registrovanje dodira. Artropodi izazivaju direktne ili indirektne štete životinjama i ljudima. Direktne izazivaju kada parazitiraju na organizmima, a indirektne — kada služe kao vektori (prenosioci, prelazni domaćini) zoonoza i parazitoza. Po lokalizaciji ih dijelimo na ektoparazite (koje srijećemo na koži) i endoparazite (u tjelesnim dupljama ili organima). Predstavnici kola Artropoda su raspoređeni u tri podkola: Chelicerata, Diantennata i Antennatta (Tracheata). Predstavnici prvog podkola nemaju antene, dišu preko tjelesnog pokrivača ili traheja, a odrasli oblici imaju 4 para nogu (osim predstavnika Linguatulida). Predstavnici drugog podkola imaju dva para antena, žive u vodi i dišu na škrge, a predstavnici trećeg podkola imaju 1 par antena i dišu preko traheja, dok odrasli oblici imaju 3 para nogu. Za nas su interesantna podkola Chelicerata i Antennatta.

Podkolo Chelicerata obuhvata dvije klase: Pentastomida (Linguatulida) i Arachnida (paukoliki artropodi).

Klasa Arachnida obuhvata tri reda: Scorpionidea (škorpije), Aranea (pauci) i Acarina (akarine).

Podkolo Antennata obuhvata dvije klase: Myriapoda (stonoge) i Insecta (Hepapoda).

Parazitske bolesti se mogu javiti sporadično (pojedinačno) ili u vidu enzootije i epizootije. Da li će se jedna parazitska bolest javiti u vidu enzootije, epizootije ili sporadično, zavisi od čitavog niza faktora vezanih za spoljnu sredinu i životinju-domaćina. U slučaju kada ne postoje povoljni uslovi za razvoj parazita i infekciju životinja, bolest će se pojaviti sporadično. Međutim, kada za to postoje povoljni uslovi, ista bolest može poprimiti razmjere enzootije ili epizootije. Izučavanje svake parazitske bolesti obuhvata: etiologiju, epizootiologiju, imunitet, patogenezu, patološko-anatomske promjene, kliničku sliku, dijagnostiku, liječenje i profilaksu. Uobičajeno je da se za prodor endoparazita u organizam životinja i ljudi koristi izraz infekcija, a za prodor ektoparazita izraz infestacija.

Raširenost parazitskih bolesti u našoj zemlji

Geografski položaj i klimatski uslovi u našoj zemlji, nedovoljan nivo održavanja higijene u stočnim objektima i ispustima, neujednačenost u kvalitetu i kvantitetu hrane, nizak nivo higijene ishrane i napajanja, ograničene pašne površine i njihov slab kvalitet, često primitivan način držanja i ishrane životinja i oskudno znanje stočara, uslovljavaju veliku raširenost znatnog broja parazitskih bolesti.

Djelovanje parazita i reakcija domaćina

Djelovanje parazita na prijemčivu životinju je slično djelovanju drugih živih agenasa. Paraziti dovode do oštećenja tkiva pri čemu podstiču organizam domaćina na stvaranje odbrane protiv njih. Faktori od kojih zavisi patogeno djelovanje parazita su:

• Patogenost parazita

Sve vrste parazita nisu jednako patogene. Najpatogenije su vrste koje se hrane krvlju domaćina, a manje one koje se hrane sekretima i ekskretima pojedinih organa ili njihovim propalim ćelijama.

• Broj parazita u domaćinu (intenzitet ili stepen infekcije)

Vidovi patogenog djelovanja parazita (mehaničko, toksično, oduzimanje hrane i esencijalnih supstanci od domaćina, uticaj na metabolizam domaćina, unošenje mikroorganizama, smanjenje otpornosti domaćina prema mikrooganizmima. Mehaničko djelovanje se ispoljava u vidu: pritiska na pojedine organe ili njihove djelove, začepljenja lumena pojedinih organa, stvaranja lezija i razaranja pojedinih organa. Toksično djelovanje imaju proizvodi živih parazita koji mogu biti pravi toksini ili materije koje oni stvaraju kao proizvod svog metabolizma.

Sve ove materije koje izlučuju paraziti djeluju lokalno ili sistemski na domaćina. Organizam domaćina reaguje zapaljenskom reakcijom, a posljedice su različite, u zavisnosti od toga koji su organ ili tkivo osjetljivi prema njima. Pojedine vrste parazita luče proteolitičke, lipolitičke i glikolitičke fermente kojima razlažu tkivo domaćina u pogodno stanje za svoju ishranu.

Fizička dezinfekcija (suva ili vlažna toplota) ubija sve vrste parazita u spoljnoj sredini. Za dezinfekciju objekata, opreme i pribora mogu se koristiti vrela voda, vodena para i plamen (za opaljivanje betonskih podova, zidova, metalnih pregrada, kaveza i žičanih podova). Temperatura od 70°C uništava i najotpornija jaja helminata za jednu sekundu, od 65°C za dvije sekunde, a od 60°C za 5 sekundi. Fizička dezinfekcija je najsigurniji način za uništavanje svih oblika parazita u spoljnoj sredini i s obzirom na njenu ekonomičnost treba je primjenjivati gdje god je to moguće. Hemijska sredstva nemaju zadovoljavajuće dejstvo na jaja parazita. Omotač jaja je praktično nepropustljiv za hemijske dezinficijense u uobičajenim koncentracijama. Prema hemijskim sredstvima su znatno osjetljivije neinfektivne larvice helminata. Infektivne larvice, koje su obavijene jednom ili dvjema košuljicama donekle su zaštićene od njihovog djelovanja. Protiv vegetativnih oblika protozoa, koji su i inače dosta neotporni u spoljnoj sredini, hemijski dezinficijensi su efikasni. Za ove svrhe se mogu koristiti dezinfekciona sredstva na bazi hlora ili rastvora baza. Uništavanje cističnih oblika protozoa (oocista) je mnogo teže. Dobro poznavanje biološkog ciklusa razvoja, kako parazita tako i njihovih prelaznih domaćina neophodan je uslov za efikasno suzbijanje bolesti koje ovi paraziti izazivaju.

Liječenje domaćih životinja od parazitskih bolesti

Liječenje domaćih životinja od parazitskih bolesti se bazira na tretiranju klinički oboljelih životinja i tretiranju klinički zdravih, ali inficiranih životinja. U liječenju životinja oboljelih od parazitskih bolesti, sprovodi se prvenstveno specifična, a po potrebi i simptomatska terapija. Specifična ili etiološka terapija podrazumijeva liječenje oboljelih životinja sredstvima koja djeluju na određenu vrstu parazita.

Simptomatska terapija ima za cilj da pomogne organizmu u saniranju promjena nastalih usljed djelovanja parazita. Nekada je potrebno prvo primijeniti simptomatsku terapiju, kako bi se životinje pripremile i donekle ojačale da bi mogle da podnesu specifičnu antiparazitsku terapiju, s obzirom da antiparazitici mogu u izvesnoj mjeri biti toksični. Prije liječenja nekih želudačnih i crijevnih helmintoza često je potrebno da životinje gladuju 1–2 dana, kako bi se digestivni trakt što više ispraznio i na taj način lijek lakše i efikasnije djelovao na parazite. Prije davanja izvjesnih antiparazitika, životinje treba da se odmore nekoliko časova, jer će tako lakše podnijeti lijek. Odmor je potreban i poslije liječenja. Kahektične i iznurene životinje potrebno je prije liječenja ojačati odgovarajućom ishranom. Kako su neka antiparazitska sredstva jači ili slabiji otrovi, ponekada i terapijske doze mogu biti toksične za slabe, suviše stare i gravidne, kao i za mlade životinje. Zato je prije pristupanja masovnom liječenju potrebno odabrati nekoliko najslabijih životinja i na njima kontrolisati podnošljivost lijeka. Tek poslije pozitivnog rezultata ovakve kontrole, pristupa se tretiranju svih životinja. Poslije antihelmintičnog tretiranja, životinje se moraju zadržati još neko vrijeme (2–3 dana) u staji ili na mjestu gdje su tretirane, da se preko izbačenog izmeta ne bi rasijavala jaja parazita. Poslije dehelmintizacije, sav izbačeni izmet se uklanja, pakuje i podvrgava biotermičkoj sterilizaciji. Poslije liječenja, životinjama se mora poboljšati ishrana, naročito dobro svarljivom i visokovrijednom hranom, bogatom bjelančevinama, vitaminima i mikro-elementima. Imunoprofilaksa parazitskih bolesti još uvijek nije dovoljno usavršena.