Pobačaji krava predstavljaju jedan od najznačajnijih uzroka ekonomskih gubitaka u njihovom uzgoju. Prema mnogobrojnim istraživanjima, procenat pobačaja u gajenju goveda se kreće i do 40%. Upravo stoga, pokušali smo pratiti pobačaje na farmama sa kojima sarađuje ustanova PRIMA-VET iz Danilovgrada.

Glavni cilj naše analize je bio sticanje novih saznanja i podsjećanje na već prisutne i potencijalno moguće razloge pobačaja, prije svega prisustvo infektivnih pobačaja na farmama u našoj svakodnevnoj praksi. U širem kontekstu gledano, cilj ove analize predstavlja razvijanje kvalitetnog protokola za rano utvrđivanje uginuća fetusa, otkrivanje mogućeg nosioca infekcije, puteve širenja, uočavanje grešaka u menadžmentu farme koji mogu podsticati ove probleme, analiziranje rizika po veterinare i radnike u štali i upoznavanje svih učesnika u ovom lancu sa navedenom problematikom.

„Programom obaveznih mjera zdravstvene zaštite životinja“ predviđena je obaveza praćenja razloga pobačaja kod domaćih životinja. Koristeći tu pogodnost, ali takođe i finansirajući pojedina ispitivanja iz sopstvenih sredstava, u protekle skoro 4 godine, ustanovili smo značajno prisustvo infekcija goveda koje mogu dovesti do pobačaja. Postoji niz novootkrivenih infektivnih uzroka pobačaja koji su i te kako aktuelni u zemljama u okruženju, a mi se time još ne možemo pozabaviti iako sigurno nijesmo imuni na njih.

Moramo naglasiti da smo laboratorijski analizirali uzorke krvi krava kod kojih je pobačaj bio zapažen, dakle u kasnijoj fazi graviditeta. U slučajevima povađanja nakon više mjeseci, takođe smo tražili uzroke mogućeg ranog uginuća fetusa. Na nekoliko farmi pratili smo i moguće vertikalno prenošenje pojedinih infekcija sa roditelja na potomke.

Poznato je da broj pobačaja u fazi ranog graviditeta takođe značajno ugrožava ekonomičnost govedarske proizvodnje a ono što je za farmere najveći problem – ne opažaju ga.

Uticaj infektivnih agenasa na reproduktivni sistem ima sledeće važne pravce:

- Uticaj na spermatozoide, u reproduktivnom traktu ženke, redukujući procenat oplodnje;

- Direktni uticaj na embrion. To uključuje izazivanje rane embrionalne smrti, promjene na embrionu ili placenti koje rezultiraju kasnijim pobačajem ili promjenama fetusa i rađanje bolesnih životinja;

- Indirektni efekti na embrion, koji izazivaju otežano odvijanje funkcija uterusa, sa posledicom embrionalne smrti, fetalne smrti sa abortusom ili mumificiranjem fetusa;

- Sistemsko oboljenje koje rezultira gubitkom fetusa (pyrexia/hipertermija, indukovan abortus).

Načini uticaja enzootskih infektivnih bolesti na reproduktivnost goveda istraživani su u mnogim zemljama unazad i 50–60 godina. Klasične polne bolesti: Campylobacteriosiss i Trichomoniasis su u ogromnoj mjeri eradikovane u mliječnom govedarstu gdje se vrši vještačko osjemenjavanje, sjemenom bikova slobodnih od ovih bolesti.

Mnoge zapadne zemlje su eradikovale brucelozu programima vakcinacije, testiranjem krvnih seruma i klanjem oboljelih životinja. Druge bolesti, kao što su IBR-IPV, BVD i leptospiroza su postale mnogo važnije za ispitivanje, da li zbog povećanja njihove prevalencije ili poboljšanja metoda ispitivanja. Druge bolesti čiji efekti na reprodukciju nijesu bili priznati, sada dobijaju značaj kao polne bolesti. Jedna od njih je infekcija i abortusi izazvani Neosporom caninum.

Iako je došlo do promjena u značaju pojedinih specifičnih infektivnih agenasa, kada istražujemo neplodnost stada, ni jedan uzrok ne smijemo zaboraviti. Bolesti za koje se smatralo da su eliminisane, uvijek mogu ponovo izbiti (slučaj trihomonijaze u Velikoj Britaniji) i mogu napraviti ogromne štete u stadima životinja sa lošim imunskim odgovorom na tu bolest.

Leptospiroza je veoma važna i za zdravlje ljudi. U prošlom vijeku je uočena značajna incidencija oboljevenja ljudi i krava na Novom Zelandu, a posebno ljudi koji su radili na farmama. Zbog velikog rizika prenošenja bolesti, razvijeni su programi vakcinacije mliječnih goveda (Oertley, 1999). Danas je na Novom Zelandu vakcinisano preko 90% populacije mliječnih krava protiv L. interrogans – serotipovi pomona i hardjo. Takođe je utvrđeno da se kod 90% poljoprivrednih radnika oboljelih od leptospiroze može uspostaviti veza sa onih 10% nevakcinisanih stada (Marshall i Chereshsky, 1996) U drugim zemljama, manji je broj radnika zaposlenih na poslovima muže, te je time i broj oboljelih manji. Nizak procenat vakcinisanih goveda značajno povećava rizik za radnike koji su izloženi infekciji.

Infekcija kod goveda nastupa preko abrazija na koži, sluzokoža oka, nosa ili usta. Može se prenositi i prirodnim pripustom, sjemenom zaraženih bikova.

Klinički sindrom uključuje:

Akutno febrilno stanje sa povišenjem temperature preko 40°C, hemoglobinurijom, ikterusom i gubitkom apetita, a može biti praćeno i leptospiroznim mastitisom. Ovaj oblik je obično izazvan serotipovima pomona, canicola, icterohaemoraghiae ili gripotiphosa.

Manje akutan oblik nije praćen povišenom temperaturom i obično je uzrokovan serotipom hardjo koja je prvi put izolovana kod krava 1960. godine (Roth i Galton, 1960) i bila je endemična za populaciju krava u UK (Ellis, 1981) kao i u još nekim zemljama. Rezultati ove infekcije su: abortus, mrtvorođena telad ili slabo vitalna živa telad. Abortus obično nastupa nakon četvrtog mjeseca, češće nakon 6 mjeseci. Ponekada je bez ikakvih drugih simptoma ili je praćen leptospiroznim mastitisom – sindromom pada mlečnosti (engl. milk drop syndrome – Radostits, 1994).

Leptospirozni mastitis i pad mlječnosti bivaju praćeni abortusima. Infekcija izaziva bakterijemiju, ne uvijek praćenu povišenom temperaturom. Postoji vrtoglav pad u prinosu mlijeka, a posebno kod krava koje su u ranoj laktaciji. Iz svih četvrti, mlijeko je slično kolostrumu, sa ugrušcima a često sadrži krv i crveno je obojeno. Nakon 2–10 dana, količina mlijeka se poveća osim kod krava u poznoj laktaciji.

Neophodne mere su: povećanje higijene u objektima, kontrola glodara i striktno odvajanje krava i svinja. Uticaj ovaca u prenošenju pojedinih serotipova Leptospire još nije u potpunosti razjašnjen.

Virusne bolesti

BVD

Tokom četrdesetih godina, ovaj virus je smatran samo glavnim uzročnikom dijareje. Tu jednostavnu definiciju narušavaju kasnija istraživanja kojima je utvrđeno da on ima značajan uticaj na plodnost životinja. Potvrđivanje fetalnih infekcija navodi nas na zaključak da bi ovo prije svega trebalo posmatrati sa aspekta reproduktivnog zdravlja. Kao uzrok abortusa, BVD je prvi put izolovan u Velikoj Britaniji 1980. godine. Prema sistematici, BVD virus spada u grupu Pestivirus gdje se nalaze i virusi koji izazivaju KKS i graničnu bolest kod ovaca (engl. Border disease).

Uticaj na reproduktivne performanse životinje se ogleda u sledećim činjenicama:

- Infekcija tokom prvog mjeseca graviditeta rezultira uginućem i resorpcijom embriona u visokom procentu. Jedini znak je da se krava ili junica vraća u ciklus u produženom intervalu između estrusa.

- Od drugog do četvrtog mjeseca gestacije, infekcija može biti praćena abortusom, uginućem sa mumifikacijom, redukovanim rastom, abnormalnostima nervnog sistema, i alopecijom. Neke krave će donijeti tele do termina porođaja i tada se rađa inficirano tele.

- Od petog i šestog mjeseca može doći do pobačaja ili abnormalnosti CNS-a i očiju.

- Bez obzira na biotip virusa, infekcija u kasnom graviditetu dovodi do rađanja imunološki aktivnog teleta, jer fetus može razviti imunski odgovor poslije petog ili šestog mjeseca gestacije.

Interval između infekcije i abortusa se kreće od nekoliko dana do 2 mjeseca (Bolin, 1990). Kao mjera kontrole oboljenja, u velikom broju zemalja se koristi vakcinacija. Vakcine sa mrtvim virusima se koriste za gravidne životinje, ali nikako vakcine sa modifikovanim virusom.

Animal Helalth and Veterinary Laboratories Agency – AHVLA je u maju 2013. godine konstatovala da je bolest prijavljena u: Belgiji, Francuskoj, Njemačkoj, Irskoj, Italiji, Luksemburgu, Holandiji, Španiji i Engleskoj. Danska, Austrija, Švajcarska, Finska, Poljska, Švedska prijavile su postojanje antitijela kod životinja, a u Norveškoj je utvrđen virus i kod komaraca.

Smatra se da se ovaj virus prenosi vektorima (komarcima iz familije Culicoides), a takođe je potvrđeno transplacentarno, vertikalno prenošenje. Ogledi u pogledu horizontalnog prenošenja su u toku i podaci još nijesu dostupni široj javnosti. Iako se za sada raspolaže sa malo podataka o prenošenju ovog virusa na ljude izvršena je procjena rizika. Procjenu su zajedno uradili Evropski centar za prevenciju i kontrolu bolesti ECDC, Robert Koh institut (Njemačka) i Nacionalni institut za javno zdravlje i životnu sredinu RIVM (Holandija) i zaključili su da je „malo vjerovatno da Šmalenberg virus predstavlja opasnost za ljude“. Infektivnost virusa se značajno smanjuje na 50–60°C, u trajanju od 30 i više minuta i virus je osjetljiv na uobičajena dezinfekciona sredstva (70% etilalkohol, formaldehid i 1% natrijumhipohlorid).

Eksperimentalno je na teladima utvrđeno da ovaj virus izaziva blage simptome 3–5 dana nakon vještačke imfekcije kratkotrajnom viremijom u trajanju 2–5 dana. Klinički simptomi kod goveda su akutni (povišena tjelesna temperatura preko 40°C, gubitak apetita, smanjenje lučenja mlijeka i do 50%, ponekad dijareja koja traje nekoliko dana). Oporavak je brz i potpun. Pogođena stada su ispoljavala simptome bolesti u toku 2–3 nedjelje, ali se moraju razmatrati i drugačiji scenariji, jer je ovo zabilježeno kod goveda. Kod ovaca nijesu zabilježeni klinički simptomi, mada iz Holandije pristižu podaci o padu proizvodnje mlijeka kod ovaca. Druga manifestacija bolesti je vezana za abnormalnosti novorođenih životinja (živih ili mrtvorođenih) kao i za abortuse. Do sada uočene abnormalnosti su ispoljavane kao: savijeni ekstremiteti i nepokretni zglobovi (arthrogriposis), iskrivljen vrat – torticolis, kupolasti izgled lobanje, kratka donja vilica i deformiteti lobanje. Moždane hemisfere, mali mozak i produžena moždina su jako sitni a lobanjske šupljine su ispunjene tečnošću. Neka telad se rađa bez vidljivih tjelenih nedostataka, ali ispoljava znake ekscitacije CNS, konvulzije, ne može da sisa i ponekada ne vidi. Fetalni deformiteti u najvećoj mjeri zavise od perioda graviditeta u kome je došlo do infekcije. Važno je napomenuti, da je kod velikog broja goveda u EU potvrđen virus, ali bez kliničkih simptoma. Najrizičniji period za infekciju kod goveda je od 62–173. dana graviditeta.

Diferencijalno dijagnostički, kod odraslih jedinki treba isključiti sledeće bolesti: bolest plavog jezika, BVD, slinavku i šap i goveđe herpes viruse. Kada se govori o malformacijama kod teladi, jagnjadi i jaradi, treba isključiti i prisustvo toksičnih supstanci, genetske faktore i bolest plavog jezika.

Pogodni uzorci za dijagnostička ispitivanja od živih životinja su serum ili puna krv (sa antikoagulansom), a od mrtvotvorođenih životinja su to moždano tkivo i slezina. Od novorođenih životinja, osim uzorka krvi, može poslužiti i mekonijum. Dijagnostičke metode su real time PCR metoda, izolacija virusa, indirektna fluorescencija i neutralizacioni test.

Na osnovu preporuka naučnog komiteta Svjetske organizacije za zdravlje životinja od 6. februara 2012.godine, donijete su preporuke za veterinare i farmere, a takođe i sa stanovišta bezbijedne trgovine. Među njima posebno treba istaći one koje se tiču prometa gravidnih životinja gdje se navodi da virus perzistira u fetusima i da novorođene životinje mogu biti serološki pozitivne.

U praksi smo imali 2 životinje kod kojih je istovremeno potvrđeno prisustvo specifičnih antitijela protiv N. caninum, IBR/IPV i BVD (2010 i 2013. god). U više navrata smo imali potvrđeno prisustvo specifičnih antitijela za dvije bolesti N. caninum i IBR/IPV odnosno BVD što potvrđuje mišljenje da jedna infekcija slabi organizam i pogoduje nastanku drugih infekcija.

Takođe smo pratili potomstvo životinja kod kojih je dokazano prisustvo specifičnih antitijela protiv N. caninum. Na tri farme smo pratili normalno oteljeno žensko potomstvo, iako je majka u međuvremenu imala pobačaje. Kod normalno oteljene teladi, razvoj i odrastanje su tekli nesmetano i javili su se prvi estrusi. Uslijedilo je vještaćko osjemenjavanje i nakon 2–3 mjeseca junice su pobacivale. U međuvremenu je UZ dijagnostikom potvrđen graviditet. Kontrolom su ustanovljena specifična antitijela protiv N. caninum. Ostala telad koju je naknadno telila ista krava bila su takođe pozitivna na N. caninum i vlasnik ih je opredjeljivao samo za tov.

Iz prikazanih tabela se vidi da je za skoro 4 godine, laboratoriji dostavljeno 143 uzorka radi ispitivanja uzroka pobačaja, kao i 51 uzorak radi ispitivanja specifičnih antitijela na IBR/IPV.

Dobijeni rezultati govore da na ovim epizotiološkim područjima pobačaji kod krava mogu imati i infektivne uzroke. To je identična situacija kao i svuda u svijetu i jednako je prisutna na cijeloj teritoriji Crne Gore.

Uz dobijenu saglasnost Specijalističke veterinarske laboratorije (SVL), da raspolažemo njihovim podacima, želimo da prikažemo ukupan broj uzoraka koje je SVL u Podgorici obradila za period od 5 godina a odnose se na uzroke pobačaja kod goveda (tabela 3).