UVPS - Udruženje veterinara praktičara Srbije

Klinička i dijagnostička iskustva u kontroli mastitisa na različitim epizootiološkim područjima Republike Srpske

Autori:

Oliver Stevanović - Laboratorija za zarazne bolesti, Poslovna jedinica JU Veterinarskog instituta Republike Srpske „Dr Vaso Butozan“ u Bijeljini; Epizootiološka služba JU Veterinarskog instituta RS „Dr Vaso Butozan“ Banja Luka.;

Dušica Nedić-Bijelić - Veterinarska stanica „Popovi“ Bijeljina

Uvod

Dobro je poznato da mastitisi prave najveće ekonomske štete u mliječnom govedarstvu. U Republici Srpskoj su tipična tri tipa ili načina uzgoja muznih krava:

1. Intenzivan tip u nizijskim krajevima Republike Srpske kao što su Semberija, Posavina i Lijevče polje. Zapati u ovakvim krajevima broje uglavnom 30 i više muznih grla. Dominantan je vezani tip držanja, ali je sve više farmi gdje se goveda puštaju u ograđene ispuste. Osnovni način ishrane je baziran na silaži sa koncentratima.

2. Kombinovati tip u brdsko‑planinskom krajevima zemlje kao što su regije Prnjavora, Prijedora, Dervente i Modriče i pojedina područja Banja Luke. Zapati u ovim krajevima broje uglavnom 10–30 grla u vezanom tipu držanja. Farmeri koriste silažu, ali tokom proljeća i ljeta povremeno puštaju goveda na ispašu. Tokom zime koriste se samo sijeno i koncentrat.

3. Planinski ili pašni uzgoj je tipičan za regiju Manjače, obronaka Vlašića, Vitoroga, Gornjeg Podrinja, Romanije i kraških polja Hercegovine. Zapati u ovim krajevima broje uglavnom oko 10 goveda na omanjim porodičnim imanjima. Tipično za ovo područje je da se u ishrani ne koristi silaža, već se goveda tokom ljeta puštaju na ispašu.

Zašto je ova podjela bitna? Pa upravo način proizvodnje uslovljava vrstu mastitisa, a samim tim i patologiju vimena. U intenzivnoj ili nizijskoj proizvodnji, kod muznih grla su češće metabolopatije i na tim farmama je frekventnija upotreba antimikrobnih sredstava, kako od strane veterinara, tako i od samih farmera. Zbog nedostatka pašnjaka, na takvim farmama je teže održavati higijenske uslove. Iz tih razloga je povećana incidencija „štalskih mastitisa“ ili mastitisa spoljašne sredine gdje su uzročnici Esherichia coli, Klebsiella spp., Enterobacter spp., Streptococcus uberis, Pseudomonas spp. i kvasnice – Candida spp. Manji značaj od „štalskih“ uzročnika imaju koagulaza negativne stafilokoke, Bacillus spp., Nocardia spp. i Enterococcus spp. U planinskim i brdsko‑planinskim područjima, dominantniji su zarazni uzročnici mastitisa, a u prvom redu je to koagulaza pozitivan stafilokok – Staphylococcus aureus. Razlog za ovo zapažanje je taj što su farmeri u intenzivnoj proizvodnji u većoj meri prihvatili normative kontrole mastitisa u pet tačaka: 1. terapija krava u zasušenju; 2. dezinfekcija prije i posle muže; 3. terapija svih kliničkih mastitisa; 4. redovno održavanje muzne opreme i 5. isključivanje iz proizvodnje hronično oboljelih grla. Kontrola mastitisa u pet tačaka je korisna u iskorjenjivanju upravo zaraznih uzročnika mastitisa, kao što su: Staphylococcus aureus, Streptococcus agalactiae i mikoplazme. Kontrola nezaraznih ili “štalskih mastitisa” je teža, zbog toga što su uzročnici uglavnom ubikvitarni i nalaze se u spoljašnoj sredini.

Uloga veterinarske službe u kontroli mastitisa

Sve je više zahtjeva sa terena da se radi bakteriološka pretraga sekreta mliječne žlijezde oboljelih krava što je izuzetno pohvalno, ali problem nastaje zbog toga što farmeri ne prihvataju uvijek preporuke veterinara za terapiju i preventivu. Oni se uglavnom pravdaju visokom cijenom veterinarskih usluga i nerentabilnošću proizvodnje, tako da uvijek liječe oboljela grla od „slučaja do slučaja“ što je kod mastitisa neopravdano. Uzgajivači često ubacuju lijekove u vime samoinicijativno, a odabir vrše prema: boji injektora, cijeni, preporuci prijatelja, komšije ili kolege. U nekim slučajevima, oni zaobilaze veterinarsku službu i sami ,,izmuzaju“, uzorkuju mlijeko noseći ga u laboratorije. Nalaze tumače na svoj način i primenjuju terapiju, a svoje ponašanje opravdavaju dostupnostima informacija na internetu, na raznim forumima i portalima. U pojedinim slučajevima, neki veterinari i farmeri su tražili usluge humane laboratorije za mikrobiološke usluge.

U Republici Srpskoj su formirane dvije laboratorije (Banja Luka i Bijeljina) u kojima je moguće učiniti bakteriološke i mikološke pretrage mlijeka. Uz to, na području RS je aktivna epizootiološka služba koja na zahtjev nadležne veterinarske organizacije izlazi na teren i vrši epizootiološki uviđaj, uzorkovanje i laboratorijske pretrage, pri čemu je to za farmere besplatno. Operativne aktivnosti epizootiološke službe su opravdane samo u slučaju većih šteta ili kada se ispituje veći broj farmi na nekoj epizootiološkoj jedinici. Teritorija epizootiološke jedinice je određena posebnim propisom i nekada zahvata teritoriju više sela i opština. Dodatni problem je što, bez obzira na pristupačnost usluga, pojedini farmeri liječe muzne krave sami, pa čak daju i veću količinu antibiotika sa „crnog tržišta“ tako da veterinari gube kontrolu, ne samo nad mastitisima na farmama, već i u količini upotrebljenog antibiotika na farmi. Posljedično, farmeri traže uslugu kada je mastitis već prešao u hroničan tok i kada je terapija u laktaciji skoro uvijek neuspješna. Tada daju negativne kritike na veterinarsku službu govoreći da je ona nepotrebna i bezuspješna. Nasuprot tome, pojedini veterinari koji nemaju iskustva na farmama, rijetko pristupaju planskom suzbijanju mastitisa, a pogotovo ne sprovode terapiju u zasušenju hroničnih i supklinički oboljelih krava, niti ulažu svoje vrijeme da edukuju farmere.

Na teritoriji Republike Srpske je važeći Pravilnik o kvalitetu svježeg sirovog mlijeka „Službeni glasnik Republike Srpske 52/09“ na osnovu koga se klasira kvalitet mlijeka, a što je ponovo povezano sa premijom i otkupnom cijenom. Mastitisi su gorući problem na farmama koje imaju eksplozivan porast broja somatskih ćelija i direktno utiču na ekonomsku rentabilnost. Bez obzira na evidentne dokaze, pojedini farmeri uglavnom smatraju da je porast broja somatskih ćelija povezan sa ishranom ili smatraju da je došlo do greške laboratorije. Prema njima, krave su zdrave i nemaju simptome mastitisa, ali pri tome zaboravljaju supkliničke mastitise. Uloga veterinara na ovim farmama je marginalizovana, a uzgajivači i dalje smatraju da se problem mastitisa rješava sa jednom terapijom. Veterinari moraju da potenciraju bakteriološku pretragu mlijeka prije terapije. Ponekada, pojedine kolege pitaju: Šta imam od laboratorije? Oni se pravdaju aplikacijom više različitih antibiotika na početku terapije mastitisa. Dodatno tome, kolege nekada uzorkuju mlijeko tek kada je terapija bila neuspješna nekoliko dana i kada je mastitis prešao u hroničan tok. Uglavnom, tada laboratorijski nalazi i nemaju mnogo efekta, zbog činjenice da se ispočetka liječilo nepravilno. Bez obzira na uzročnika, hronični mastitis se teško liječi. Laboratorijska pretraga daje informacije koje su nužne za prognozu, a to su: vrsta i patogenost uzročnika, način terapije (lokalno, sistemski, u laktaciji, ili zasušenju), vrijeme trajanja terapije i odabir antibiotika izbora u terapiji.

Kontrola zaraznih mastitisa u Republici Srpskoj

Zarazni ili infektivni mastitisi se ponašaju kao infektivna i zarazna bolest na farmi. Na osnovu našeg iskustva, dominantan uzročnik je koagulaza pozitivan stafilokok ili Staphylococcus aureus. Da stvar bude gora, ovaj uzročnik rijetko izaziva kliničke mastitise sa poremećajem opšteg stanja životinje – 3. stepen kliničkog mastitisa (febra, otok, bolnost, crvenilo i bolnost vimena sa poremećenom sekrecijom mliječne žlijezde), već, nasuprot tome, izaziva blaže kliničke, perzistentne, hronične ili supkliničke mastitise sa porastom broja somatskih ćelija maksimalno do 1 000 000/ml mlijeka. U međuvremenu se brzo proširi preko muzne opreme i ruku muzača na druge krave i dolazi do problema zbog toga što se tada evidentira porast broja somatskih ćelija u laktofrizu pri čemu se onda, svjesno ili nesvjesno, odgovornost prebacuje na veterinara. Ispitujući zastupljenost uzročnika mastitisa na pojedinim epizootiološkim jedinicama Republike Srpske, evidentirana je prevalencija koagulaza pozitivnog stafilokoka u preko 40 procenata slučajeva. Takva su zapažanja u nekim opštinama Hercegovine. Nerijetko su samo jedna ili dvije krave bile neinficirane u štali.

Epizootiološkim ispitivanjem je evidentirano sljedeće: Zaražena su grla preko 5 godina starosti, farmeri ne koriste dezinfekciju prije ili posle muže, muzači su prosječene starosti od oko 50 godina, ne koristi se preventivna aplikacija antibiotika u zasušenju, zasušenje se radi nepravilno i farmeri oklevaju da zasuše najbolje krave, rijetki su klinički slučajevi mastitisa i nema za farmera, vidljivog smanjenja količine mlijeka.

Pojedini farmeri su bili skloni falsifikovanju uzorka na kvalitet, vjerujući da dolazi do greške laboratorije, u slučaju nepovoljnog nalaza. Rijetko rade brze testove CMT ili Vajtsajd test na broj somatskih ćelija, a često su oštećene sise krava usljed dugotrajne muže i prolabiran je orificijum sisnog kanala. Nerijetko farmeri liječe krave na osnovu narodnih vjerovanja (stavljaju guščije pero u sisu, mažu vime sa svinjskom masti), oklevaju da remontuju grla i pravdaju se da su „vezani“ za krave u štali.

Svi gore navedeni problemi se ne mogu riješiti preko noći i ne mogu ih riješiti samo veterinari. Postoje preporuke i stručno mišljenje da se kontrola mastitisa sprovede u pet tačaka, ali farmeri ponovo oklevaju da ih sprovedu u dijelo. Čak u pojedinim slučajevima, ponovo traže krivca, kazujući da je laboratorija pogriješila i da nije moguće da većina krava u štali ima takvu „opasnu“ bakteriju. To je paradoksalno, jer su u većini slučajeva, analize urađene besplatno. Prema našem iskustvu, mjera kontrole zaraznog mastitisa su sljedeće: terapija svih kliničkih mastitisa u štali, terapija svih supkliničkih mastitisa u zasušenju, inficirane krave teba da se muzu poslednje, koriste se preparati na bazi joda kao sredstva u dezinfekciji posle muže, isključuju se iz proizvodnje krave koje ne odgovore na terapiju u zasušenju, a u novoj laktaciji je utvrđen koagulaza pozitivan stafilokok, zasušuju se inficirane četvrti, ako vlasnici ne žele da pošalju grlo na klanje. Nerijetko, klinički stafilokokni mastitisi prelaze u hronične, supkliničke oblike i to je uglavnom jedna od osnovnih kliničkih karakteristika infekcije sa koagulaza pozitivnim stafilokokom. Laboratorijskim pretragama smo zaključili da je lijek izbora u terapiji stafilokoknog zaraznog mastitisa uglavnom amoksicilin sa klavulanskom kiselinom. Na eritromicin, tilozin, sulfonamide i penicilin često postoji rezistencija. U slučajevima kliničkog mastitisa, preporučujemo uzorkovanje i perenteralnu aplikaciju amoksicilina sa produženim dejstvom (48 časova). U slučaju potvrde koagulaza pozitivnog stafilokoka, nastavljamo terapiju sa još jednom perenteralnom aplikacijom antibiotika na osnovu antibiograma (u 80 procenata slučajeva ostaje amoksicilin na osnovu naših zapažanja). Uz parenteralnu aplikaciju antibiotika, svaka 24 časa (posle večernje muže) aplikuju se intramamarne suspenzije sa beta laktamskim antibioticima bez prednizolona (ampicilin, cefaleksin, amoksicilin) i to najmanje pet dana. Takođe, ovdje je od koristi antibiogram kada treba odabrati lokalni antibiotik. Pomoćna terapija kliničkog stafilokoknog mastitisa podrazumjeva: upotrebu antiinflamatornih masti za vime uz masažu, aplikaciju oksitocina i frekventnu mužu (5–10 puta) tokom dana u zasebnu kantu. Svaka klinički oboljela krava, gdje je ustanovljen koagulaza pozitivan stafilokok se mora terapirati u zasušenju.

Terapija u zasušenju podrazumjeva parenteralnu i lokalnu aplikaciju amoksicilna ili drugog antibiotika odabranog putem antibiograma neposredno pred zasušenje. To je uglavnom dva dana prije zasušenja. Nakon navedene terapije, na dan zasušenja se finalno aplikuje intramamarna suspenzija za zasušenje koja sadrži ampicilin sa kloksacilinom. Preporučena je bakteriološka kontrola mlijeka liječene krave 15 dana nakon teljenja.

Pored koagulaza pozitivnog stafilokoka, drugi zarazni uzročnici vimena u Republici Srpskoj imaju manji značaj. Streptococcus agalactiae je bio aktuelan prije 50-ak godina kada su se antibiotici manje koristili u govedarstvu. Smatramo da je prevalencija ovog patogena smanjena upravo zbog porasta upotrebe antibiotika kod muznih krava i iz razloga što je ovaj uzročnik obligatni parazit vimena kod krave, za razliku od koagulaza pozitivnog stafilokoka koji to nije. Iako su mikoplazmatski mastitisi aktuelni u SAD i pojedinim zemljama Evrope, njihovo prisustvo kod muznih krava u RS i BiH ostaje još nepoznanica, zbog toga što se mikoplazme ne mogu detektovati rutinskim bakteriološkim pretragama. Na farmama Republike Srpske, nismo imali kliničke sumnje na mikoplazmatske mastitise. Na kraju je često postavljano pitanje: Da li ima smisla vakcinisati krave protiv koagulaza pozitivnog stafilokoka u RS? Odgovor je NE. Ne zbog učinkovitosti vakcine, već zbog pristupa farmera. Ako vakcinišemo i naplatimo vakcinaciju, farmeri će očekivati da krave više nemaju mastitise, a ne koagulaza pozitivan stafilokok. U slučaju pojave mastitisa nastalog usled djelovanja drugog uzročnika, nakon vakcinacije protiv koagulaza pozitivnog stafilokoka, prebaciće se odgovornost na veterinarsku struku.

Kontrola „štalskih“ ili mastitisa spoljašne sredine

Kontrola ovih mastitisa je još teža nego zaraznih mastitisa zbog toga što je direktno povezana sa higijenom u štalama. Na osnovu našeg iskustva i rada na terenu, dva su osnovna faktora koja su ključna za incidenciju ovih mastitisa na farmi: vlaga i temperatura. Porastom temperature ambijenta tokom ljeta sa većom vlažnosti vazduha, u štali se dobije ambijent kao u „mikrobiološkom inkubatoru“. Tim se povećava broj bakterija u organskoj materiji – fekalijama i osoci, a kada krave leže na vlažnoj prostirci, organska materija se ispod krave dodatno „upari“. Broj bakterija raste eksponencijalno što je u korelaciji sa novim infekcijama vimena kroz sisni kanal koji je uglavnom otvoren 30 minuta nakon muže ili je stalno otvoren usljed oštećenja Firstenbergove rozete. Ovi faktori su važni za pojavu i infekciju enterobakterijama u koje se ubrajaju: Esherichia coli, Klebsiella i Entrerobacter. Uz navedene enterobakterije, možemo ovde da uvrstimo i Pseudomonas. Ovi uzročnici izazivaju tzv. koli ili paralitične mastitise sa poremećajem opšteg stanja životinje – mastitis 3. stepena. Navodimo nekoliko naših zapažanja vezanih za koli mastitise na farmama u RS: oboljevaju grla u prvoj fazi laktacije, oboljevaju grla sa narušenim imunološkim statusom, oboljevaju visoko produktivna grla, mastitis se pojavljuje na farmama intenzivne proizvodnje sa lošim higijenskim statusom, mastitis se češće javlja u ljetnom periodu, dolazi do naglog skoka broja somatskih ćelija u laktofrizu (za razliku od nekih uzročnika zaraznog mastitisa – koagulaza pozitivan stafilokok) i neophodna je hitna intervencija od strane veterinara. Klinički zapažamo sljedeće: febru, inapatencu, tahikardiju sa filiformnim pulsom, respiratorni distres, atoniju buraga, obiman otok i bolnost vimena, hipoili agalakciju i rekumbenciju krave (slika 1). Sekret vimena krave podsjeća na pivo ili surutku. Bolest ima nagli, akutni tok i nastaje veoma brzo. Krave su redovno uveče pomužene, a farmeri već ujutru primjete uznapredovale kliničke simptome.

Slika 1. Lateralna rekumbencija krave pred kolaps usljed koli mastitisa

Preporučena terapija koja je dala najbolje rezultate je sljedeća: brza oralna i intravenska nadoknada tečnostima sa kristaloidnim puferima (5–10 litara) i laktatom, aplikacija anti‑endotoksičnih NSAIL (fluniksin meglumin), intravenska aplikacija furosemida, intravenska aplikacija gentamicina i/ili enrofloksacina, intravenska aplikacija oksitocina (kap po kap u infuziji) i osmotska terapija vimena fiziološkim rastvorom i izmuzanjem. Cilj ove terapije je evakuacija LPS endotoksina iz vimena i krvotoka da bi se izbjegao septički šok. Laboratorijska ispitivanja su dokazala da je E. coli izolovana iz mlijeka krava, često osjetljiva na enrofloksacin, gentamicin i ceftiofur.

Moguće su blaže kliničke ili supkliničke infekcije sa E.coli, ali po pravilu te mastitise nije potrebno liječiti, već ih treba pustiti da prođu spontano kroz nekoliko dana. Za razliku od E. coli, Klebsiella je patogeniji uzročnik mastitisa iz familije enterobakterija, zbog toga što stvara kapsulu koja djeluje kao antifagocitni faktor i ima sposobnost da se prenese na druge krave (uslovno zarazni uzročnik mastitisa krava). Može da izazove težak koli mastitis kao i E. coli, ali za razliku od nje, ovaj uzročnik perzistentno inficira vime. Tokom našeg rada smo svjedočili da se Klebsiella proširila kod 80 procenata krava na jednoj manjoj farmi u Semberiji. Klinički smo zapazili da vrlo brzo izaziva agalakciju kod krava dovodeći do zasušenja bez opštih znakova bolesti. Sa različitim uspjehom u terapiji su korišteni: gentamicin, ceftiofur, enrofloksacin i cefkvinom (lokalno). Preporučivali smo terapiju i do 5 dana. Takođe, terapija u zasušenju je u nekoliko slučajeva dala dobre rezultate, pri čemu smo nekoliko dana pred zasušenje preporučivali aplikaciju gentamicina i enrofloksacina. Isključivanje krava sa hroničnim mastitisom, prouzrokovanim sa bakterijom Klebsiella je opravdano i preporučeno. Uspjeh terapije u prvom mahu je kod ovog mastitisa od presudnog značaja. Ovaj uzročnik brzo stvara rezistenciju.

Slika 2. Sekret mliječne žlijezde kod koli mastitisa

Enterobacter izaziva blaže kliničke mastitise i nešto ređe se izoluje u praksi. Iza ziva sporadične mastitise, a kod mastitisa koji su uzrokovani enterobakterijama su mogući lažno negativni bakteriološki nalazi. Osjetljiv je na enrofloksacin.

Streptococcus uberis je najčešći uzročnik izolovan kod krava sa dijagnostikovanim mastitisom. Prema nekim navodima iz literature, izaziva nezarazne mastitise, ali to nije u potpunosti tačno. Infekcija ovom bakterijom nastaje u periodu zasušenja, a pojedini izolati (tzv. „mukoidni izolati“), imaju sposobnost da se prenesu na više jedinki u staji. On izaziva kliničke mastitise 2. stepena koji se karakterišu otokom, crvenilom i bolnim vimenom sa poremećenom sekrecijom bez naznaka poremećaja opšteg stanja životinje. Sekret mliječne žlijezde je izrazito žute boje i brzo pravi talog, tako da podsjeća na infekciju sa Streptococcus agalactiae, pri čemu je u narodu ovaj mastitis bio poznat kao „žuti galt“. Mukoidni ili sluzavi izolati brzo izazivaju agalakciju i krava prirodno zasuši uprskos terapiji. U sekretu mliječne žlijezde postoje primjese krvi (slika 3). Naša iskustva u terapiji su dokazala da je najviše učinkovit amoksicilin, ali terapija u laktaciji mora biti duža od tri dana. Recidivi su kod ovih mastitisa bili česti. Takođe su učinkovitost ispoljili ceftiofur i penicilin G. Nešto veći broj izolata je bio rezistentan na tetracikline. Bez obzira na uspjeh terapije u laktaciji, preporučeno je da se krave tretiraju i u zasušenju, slično kao i kod koagulaza pozitivnog stafilokoka.

Drugi streptokokni mastitisi (Streptococcus dysgalactiae) koji nisu prešli u hroničan tok se dobro liječe penicilinskim preparatima. Terapija uglavnom traje 3 dana.

Preporuke da se smanji incidencija „štalskog“ mastitisa na farmi

Žargonski rečeno, „štalski“ mastitis prevenira „lopata“.

Slika 3. Sekret mliječne žlijezde sa atipičnim, sluzavim sojem Streptococcus uberis

Navodimo na ovom mestu samo neke praktične preporuke:

- Potrebna je duboka suva prostirka koja svakog drugog dana mora da se izbaci iz štale što sprečava kontaminaciju vimena krava fekalijama,

- treba korigovati ventilacioni sistem u štalama da bi se smanjila vlaga, a da pri tome farmeri nauče da „promaja“ ne šteti kravama,

- ploče pred izmuzištem moraju da budu čiste, a uglavnom se čiste vodom pod pritiskom,

- samo izmuzište mora da bude besprijekorno čisto i dezinfikovano sa sredstvima na bazi hlora – svakog dana,

- muzni aparati se moraju redovno održavati i remontovati,

- u zasušenju se mogu koristiti zatvarači sisnog kanala,

- deterdženti koji se koriste prije muže se moraju mjenjati za svaku kravu, a ne da se koriste po muži za sve krave i

- po mogućnosti treba napraviti veći ispust na livade, koji se može translocirati da se ne bi stvorilo blato (električna čobanica);

Mastitisi koji su uzrokovani netipičnim patogenima

Gljivični mastitisi su aktuelni na farmama sa intenzivnom proizvodnjom i spadaju u mastitise spoljašne sredine, ali nekada mogu da inficiraju i veći broj grla. Uzročnici su kvasnice iz roda Candida spp. Tokom našeg rada smo primjetili da pojedine veće farme sa intenzivnim načinom proizvodnje u Semberiji redovno bilježe porast u incidenciji gljivičnih mastitisa. Čak se može reći da je gljivični mastitis u jednom selu bio enzootičan. Kod mastitisa uzrokovanih kvasnicama primjetili smo nekoliko faktora rizika: pojavljuju se ubrzo nakon teljenja; infekcija nastaje uglavnom u zasušenju; nastaju kod visoko proizvodnih grla kod kojih su dijagnostikovane metabolopatijame; javlja sa na farmama gdje farmeri potenciraju čestu aplikaciju lijekova u vime krava različitim aplikatorima, pa samim tim kontaminiraju sisni kanal gljivicama. Oni nastaju kod krava kod kojih su često aplikovani antibiotici. Kvasnice uglavnom izazivaju lakše kliničke mastitise sa blago povišenom temperaturom, mada su mogući značajni otoci i bolnost vimena sa crvenilom i poremećenom sekrecijom. Sekret mliječne žlijezde rijetko mijenja boju, ali se stvaraju sediment ili krpice, tako da mlijeko nekada više podsjeća na rijeđi jogurt. Lakše infekcije prolaze spontano kroz nekoliko sedmica uz podizanje lokalnog imuniteta vimena. Pojedini veterinari liječe teže infekcije tekućim rastvorima flukonazola i nistatina sa različitim uspjehom koje rastvaraju u 500 ml glukoze ili fiziološkog rastvora. Alternativna terapija je da se gljivični mastitis liječi preparatima na bazi joda kao što je Betadin. Uspijeh prevashodno zavisi od upornosti samih vlasnika i istrajnosti u poštovanju primene preporučene dugotrajne terapije. Ako se usklade znanje i upornost pri terapiji, uspjeh je negdje i do 40 procenata. Međutim, upotreba antimikotika kod muznih krava je tema za akademsku diskusiju i prema našem mišljenju predstavlja nužnu mjeru da se životinji spasi život. U rijetkim slučajevima, krave se isključuju iz proizvodnje ili se zasušuju inficirane četvrti vimena.

Od drugih atipičnih uzročnika mastitisa treba spomenuti bakterije iz roda Bacillus i Nocardia, zatim vrstu Truerperella pyogenes i algu Prototheca zopfii. Ovi uzročnici izazivaju teže kliničke mastitise koji su povezani sa lošom prognozom. Nešto češću zastupljenost ima piogranulomatozni mastitis uzrokovan sa Trueperella pyogenes. Ova bakterija izaziva pašni ili ljetni mastitis i često je uzročnik mastitisa kod junica ili mladih krava u zasušenju. Sekret mliječne žlijezde je gust i žute boje (slika 4). Nekada podsjeća na senf. U praksi smo primjenjivali osmotsku terapiju kristaloidnim penicilinom G koji je bio rastvoren u 500 ml fiziološkog rastvora. Ova terapija je ponavljana maksimalno 5 dana. Uspjeh je bio oko 30 procenata i mastitis je često prelazio u hronični tok. Primijetili smo da je ova bakterija bila rezistentna na tetracikline.

Slika 4. Sekret mliječne žlijezde kod infekcije sa Trueperella pyogenes

Slika 5. Mikroskopski nalaz bakterije iz roda Nocardia

U jednom slučaju u Bijeljini, smo kod hroničnog mastitisa izolovali bakteriju iz roda Nocardia. Sekret mliječne žlijezde je bio sa primjesama krvi što je odmah ukazivalo na lošu prognozu. Krava je poslata na klanje nakon ovog nepovoljnog nalaza. Ostale krave na farmi koje su bile na muži nisu bile inficarane ovom bakterijom. Nokardioza vimena je rijetka pojava u praksi, ali kao što se vidi, moguća je.

Bakterije iz roda Bacillus kao uzročnici mastitisa se nešto ređe javljaju i ta oboljenja imaju dubioznu prognozu. Naši izolati su ispoljavali osjetljivost na amoksicilin. Takođe se rijetko izoluje alga Prototheca zopfii, a ovi mastitisi su prognostički nepovoljni. Naša preporuka je isključivanje oboljelih krava iz proizvodnje i sve je više izvještaja da prototeka može da zarazi većinu krava u štali ili zapatu. Na taj način, ona može ozbiljno da ugrozi proizvodnju.

Zaključna razmatranja

- Vrijeme empirijske terapije mastitisa je prošlo i to moraju da nauče terenski veterinari;

- Mora postojati više razumjevanja između farmera i veterinara;

- Zajedno sa sistemskim pristupom planskoj kontroli mastitisa na farmi, laboratorijske pretrage mlijeka su jedini način da se ova bolest drži pod kontrolom;

- Veterinari na farmama moraju više pažnje da posvećuju preventivi nego terapiji i da pravilno vrše edukaciju farmera, koji moraju da shvate da oni nisu veterinari;

- Farmeri moraju da shvate da im veterinari ne mogu održavati higijenu u štali, niti su to dužni, već jednostavno moraju posvetiti više svog vremena vimenu svoje krave;

- Potrebno je redovno i učestalo kontrolisati nivo somatskih ćelija u laktofrizu i na taj način blagovremeno sprovesti mjere u slučaju pojave mastitisa;

- Potrebno je zakonski regulisati „crno“ tržište i smanjiti upotrebu veterinarskih lijekova od strane farmera;

- Moraju se u većoj mjeri sprovoditi šira epizootiološka ispitivanja uzročnika mastitisa na pojedinim terenima da bi se dobio utisak raširenosti opasnih uzročnika mastitisa i

- Dijagnostika mastitisa treba da bude potpomognuta od strane resornog Ministarstva.

Literatura:

1. Awale MM, Dudhatra GB, Avinash K, Chauhan BN, Kamani DR, 2012, Bovine Mastitis: A Threat to Economy, Open Access Sci Rep, 1, 295.

2. Kaliwal BB, Kurjogi MM, 2011, Prevalence and antimicrobial susceptibility of bacteria isolated from bovine mastitis, Adv Appl Sci Res, 2, 229–35.

3. National Mastitis Council (NMC), 2004, Microbiological procedures for the diagnosis of udder infection, 3rd ed. Arlington: National Mastitis Council Inc.

4. Schreiner DA, Ruegg PL, 2003, Relationship between udder and leg hygiene scores and subclinical mastitis, J Dairy Sci, 86, 3460–5.